Công đức và phước đức khác nhau thế nào? Nghe Phật giáo giải thích để không tu sai đường

 

Trong kinh Phật có câu: "Tu phước mà chẳng tu huệ, con voi đeo chuỗi ngọc, tu huệ mà chẳng tu phước, A-la-hán thọ cúng mỏng."

Câu nói này đã lột tả rất rõ sự khác nhau giữa công đức và phước đức: Phước đức và công đức, thiếu đi một bên nào thì con đường tu hành cũng rất dễ lệch hướng. Thế nhưng bản chất chúng là hai việc hoàn toàn khác nhau, nếu phân định không rạch ròi, con đường tu tập ắt sẽ đi vào ngõ cụt.

 

 

Trước tiên hãy nói về phước đức. Đây là khái niệm chúng ta hay dùng nhất trong đời sống thường ngày và cũng dễ hiểu hơn cả.

 

Nói một cách ngắn gọn, phước đức chính là quả báo tốt lành. Kiếp này sống an nhàn thuận lợi, thân thể khỏe mạnh, nhân duyên tốt đẹp, sự nghiệp phát đạt, tất cả những điều đó đều biểu hiện cho phước đức.

Bố thí sẽ được giàu sang, giữ giới sẽ được bình an, tu nhẫn nhục sẽ có tướng mạo trang nghiêm, trong Phật giáo, những điều này đều nằm trong phạm vi phước đức.

 

Phước đức có một đặc điểm cốt lõi: Nó là pháp sinh diệt. Nghĩa là sao? Phước bạn tích lũy trong kiếp này, kiếp sau bạn có thể hưởng, nhưng hưởng hết rồi thì sẽ cạn kiệt.

Người xưa có câu "không ai giàu ba họ", câu nói này nghe có vẻ thế tục, nhưng dùng để hiểu về phước đức thì lại chính xác đến kỳ lạ. Mọi thứ phước đức bạn tích góp được ở cõi người, chung quy lại vẫn chỉ xoay vần trong hệ thống lục đạo luân hồi, hưởng thụ hết rồi ắt sẽ tiêu tan.

 

Trong Kinh Tạp A-hàm có kể một câu chuyện nhỏ. Có một thương gia làm ăn phát đạt, giàu sụ, ngày nào cũng ăn sơn hào hải vị, tôi tớ vây quanh. Thế nhưng trong lòng ông ta chẳng lúc nào vui nổi, tối nằm trên giường trằn trọc không sao ngủ được, cứ lo ngày mai buông bán gặp rủi ro, lo con cái không nên người, lo thân thể ngã bệnh lúc nào không hay.

Hàng xóm của ông là một lão già nghèo rớt mồng tơi, ngủ ngáy vang trời. Vị thương gia ngưỡng mộ lắm, bèn hỏi ông lão: "Ông chẳng có gì trong tay mà sao ngủ ngon hơn cả tôi?" Ông lão cười đáp: "Tôi chẳng có gì cả, nên chẳng có gì phải lo. Còn ông nắm giữ tất cả, nên mới gánh đủ mọi phiền muộn."

 

Câu chuyện này tất nhiên không có ý chê phước đức là xấu, mà chỉ muốn vạch ra một thực tế: Phước đức là hữu hạn, có thể cạn kiệt, và nó chỉ giải quyết được những vấn đề ở bình diện thế gian.

Nhà có lớn đến đâu, lúc chết cũng chẳng mang theo được, tiền bạc nhiều đến thế nào, khi Diêm Vương gọi tên thì vẫn phải buông tay bước đi.

 

 

Công đức lại hoàn toàn khác biệt.

 

Chữ "công" là công năng, tác dụng, chữ "đức" là thu hoạch, chứng đắc. Công đức chỉ những điều đạt được thông qua tu tập, là thứ không bao giờ mất đi và hướng thẳng đến sự giải thoát. Nó không đơn thuần là sự báo ứng nhân quả, mà là sự chuyển hóa triệt để ngay ở tầng tâm tính.

 

Lương Vũ Đế là vị hoàng đế sùng Phật nổi tiếng trong lịch sử Trung Hoa, tương truyền ông đã xây hơn bốn trăm ngôi chùa, ba lần xả thân dâng mình cho chùa Đồng Thái, tốn kém vô số kể. Ông từng đắc ý hỏi Bồ Tát Đạt Ma rằng: "Trẫm xây chừng ấy chùa, độ chừng ấy tăng, có chút công đức nào không?"

 

Đạt Ma sư tổ lạnh lùng đáp lại bốn chữ: "Chẳng có công đức gì."

 

Lương Vũ Đế sững sờ tại chỗ. Ông cảm thấy thật khó tin: mình bỏ ra bao nhiêu tiền của, làm bao nhiêu việc lớn, sao lại thành ra "không có công đức"?

 

Vấn đề nằm ở đâu? Lương Vũ Đế đã nhầm lẫn "phước đức" thành "công đức". Những việc ông làm quả thực đã tích lũy được phước đức to lớn, đời sau có thể sinh về cõi lành, hưởng thụ vinh hoa phú quý.

Nhưng khi làm những việc đó, xuất phát điểm của ông vẫn là chữ "tôi", vẫn muốn được người khác công nhận, muốn có được công đức. Cái "ngã chấp" ấy chưa hề dứt bỏ, thì dẫu hành thiện đến đâu cũng chỉ là thêm một nét bút tốt trong vòng luân hồi, tuyệt đối không thể gọi là công đức.

 

Hai chữ "không có công đức" mà Đạt Ma sư tổ nói, không có nghĩa là những việc Lương Vũ Đế làm bị bỏ phí, mà là tâm thức của ông chưa thực sự chuyển hóa.

Công đức không nằm ở việc bạn làm được việc lớn thế nào, mà nằm ở chỗ khi làm việc đó, tâm bạn có đạt đến trạng thái vô sở đắc, có buông bỏ được sự chấp trước vào kết quả hay không.

 

Trong Kinh Kim Cương có câu nói nổi tiếng mà ai cũng thuộc lòng: "Tất cả pháp hữu vi, như mộng huyễn bào ảnh, như sương cũng như điện, nên khởi quán như thế." Lại có câu: "Bồ Tát ưng ly nhất thiết tướng bố thí, bất trụ vu tướng." Xa rời các tướng, không vướng mắc vào tướng, đó mới chính là gốc rễ của công đức.

Lúc bố thí, trong lòng không thấy mình đang bố thí, lúc giữ giới, trong lòng không thấy mình đang giữ giới. Đây gọi là tam luân thể không, chính là trạng thái cốt lõi của công đức.

 

 

Thứ nhất, nguồn gốc khác nhau: Phước đức đến từ quy luật nhân quả, gieo nhân nào gặt quả nấy, thiên kinh địa nghĩa. Công đức đến từ sự thức tỉnh của tâm tính, nó không phải là chuỗi nhân quả bên ngoài, mà là quá trình nội tâm lột xác từ mê lầm sang giác ngộ.

 

Thứ hai, mục đích hướng đến khác nhau: Phước đức giải quyết những vấn đề thế gian như kiếp này sống có sung túc không, kiếp sau đầu thai đi đâu. Công đức giải quyết vấn đề sinh tử để làm sao chấm dứt luân hồi và triệt để giải thoát.

 

Thứ ba, khả năng bị mất đi: Phước đức sẽ hao mòn và biến mất. Bạn hưởng thụ nó bao nhiêu thì nó vơi đi bấy nhiêu. Công đức thì khác, bạn chứng đắc được một phần giác ngộ, phần đó sẽ mãi mãi là một phần của chính bạn, không ai có thể cướp đi được.

 

Thứ tư, tâm niệm xuất phát khác nhau: Động lực tích lũy phước đức thường là mong muốn đạt được thứ gì đó, còn bản chất của việc tích lũy công đức là sự buông bỏ. Hai con đường này hướng đi vốn dĩ khác nhau.

 

Hãy lấy một ví dụ thế này. Phước đức giống như tiền tiết kiệm trong ngân hàng, bạn gửi càng nhiều thì tài sản chi tiêu càng lớn, nhưng bạn vẫn luẩn quẩn trong chiếc khung "tôi có tiền".

Còn công đức giống như một người rốt cuộc đã ngộ ra tiền bạc thực ra là gì. Nó không phải là thứ quan trọng nhất, cũng chẳng thực sự thuộc về bạn, và anh ta hoàn toàn giải thoát khỏi mô hình hành vi chạy theo tiền tài. Kiểu thứ nhất vẫn kẹt trong ván cờ, kiểu thứ hai mới thực sự là xuất ly.

 

 

Tôi nhận thấy trong giới tín đồ Phật giáo Đại thừa thời nay có một khuynh hướng rất phổ biến: biến công đức thành phước đức.

Nghĩa là sao? Phật tử đến chùa thắp hương lễ Phật, cốt lõi động lực là cầu phước đức như cầu bình an, cầu phát tài, cầu thăng quan tiến chức, cầu nhân duyên tốt đẹp. Những mong cầu ấy tự thân không có gì là xấu, nhưng chúng đều nằm ở bình diện thế gian và quay cuồng trong vòng luân hồi.

 

Không phải là những điều này sai, mà là nếu cả đời cứ luẩn quẩn ở tầng cầu phước đức ấy, chưa từng bước dù chỉ một bước về hướng công đức, thì đối với người đó, Phật giáo về bản chất đã biến thành một thứ mê tín cao cấp. Cầu thần phật phù hộ độ trì cho mình nghe có vẻ sang trọng hơn việc đi nhờ vả quan chức một chút, nhưng bản chất vẫn chỉ là một cuộc giao dịch.

 

Những người thật sự có công đức, chưa chắc phước đức đã lớn. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng trong lịch sử Phật giáo những ví dụ như thế không ít.

Lục tổ Huệ Năng không biết chữ, sau khi đắc pháp liền ẩn dật trong đoàn thợ săn mười lăm năm, ăn rau nấu chung với thịt, sống những ngày nghèo khổ cơ hàn.

Công đức của ngài viên mãn không vướng ngại, nhưng người đời nhìn vào lúc đó chỉ thấy ngài là một vị hòa thượng nghèo trốn trong núi. Ngược lại, có những người phước đức rất lớn nhưng tâm can đau khổ khôn nguôi, ngồi trong căn nhà lộng lẫy vàng son mà vẫn mất ngủ, lo âu.

 

 

Vậy với tư cách là một người tu hành bình thường, chúng ta nên xử lý mối quan hệ giữa hai bên thế nào?

 

Trước hết, đừng coi phước đức là mục tiêu, mà hãy xem nó là công cụ. Cơ thể khỏe mạnh, môi trường an ổn, nền tảng kinh tế đủ đầy, những điều kiện này chính là nền tảng cơ bản cho việc tu tập.

Nếu không có chúng, suốt ngày bận rộn lo chuyện cơm áo gạo tiền, ngồi thiền mười phút mà trong đầu toàn chuyện tiền nhà tiền trả góp, thì bạn tu cái gì? Cho nên, việc vun bồi phước đức hợp lý để tạo cho mình một môi trường ngoại cảnh tương đối ổn định là điều cần thiết.

 

Nhưng đồng thời, mỗi khi làm một việc gì đó, hãy tập xoay chuyển tâm niệm về hướng công đức. Lúc bố thí, hãy cảm nhận xem trong lòng mình có đang tính toán hay không, ví dụ như ta cho họ bao nhiêu, liệu sau này họ có trả lại không, người khác có khen ngợi mình không.

Nếu có, hãy nhận biết rằng tâm mình vẫn đang ở trạng thái chấp trước, và từ từ tập buông bỏ nó xuống. Lúc giữ giới, đừng chỉ nghĩ đến chuyện ta không làm việc này nữa, mà hãy tự hỏi tại sao ta lại muốn làm việc đó, rằng xung lực ấy từ đâu mà ra và liệu có thể hóa giải từ gốc rễ không.

 

Nói cho cùng, phước đức là tư lương cho việc tu tập, còn công đức mới chính là bản thân sự tu tập. Hiểu được sự khác biệt này, bạn sẽ không đem phương tiện biến thành mục đích, cũng sẽ không vì tạm thời phước đức chưa đủ mà sinh lòng nản chí. Đường còn dài, cứ từng bước vững chắc đi về hướng đó là được.

 

 

Quá trình tu tập của một người đại khái sẽ trải qua ba giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là cầu phước đức, đây là giai đoạn mộc mạc nhất khi ta làm việc thiện và hy vọng nhận được quả báo tốt, hay tránh xa điều ác để tai qua nạn khỏi. Giai đoạn này rất cần thiết, nếu thiếu nó mà nhảy cóc ngay sang cầu công đức thì thường dễ biến thành những lời bàn suông trống rỗng.

 

Giai đoạn thứ hai là cầu giải thoát. Khi phước đức tích lũy đến một mức độ nhất định và ngoại cảnh tương đối ổn định, bạn bắt đầu quay nhìn vào bên trong để tự hỏi tại sao ta có đủ những thứ này mà vẫn không cảm thấy thỏa mãn, hay tại sao những điều ta sợ hãi vẫn cứ khiến ta hoảng sợ.

Lúc này, bạn bắt đầu chạm đến vấn đề thuộc tầng công đức. Bạn không còn thỏa mãn với việc sống tốt hơn một chút, mà muốn tìm hiểu tận gốc rễ của khổ đau.

 

Giai đoạn thứ ba là viên mãn công đức. Khi bạn đã triệt để chứng đắc tính Không, không còn cái ta nào cần phải bảo vệ, thỏa mãn hay khẳng định nữa, thì mọi hành vi thiện lương đều trở thành dòng chảy tự nhiên.

Bạn giúp đỡ người khác không phải vì muốn tích đức, mà vì bạn nhìn thấy chúng sinh đều khổ và thấy được cội nguồn của khổ đau, chính cái nhìn thấy ấy sẽ thúc đẩy bạn hành động một cách tự nhiên. Công đức ở giai đoạn này mới thực sự là công đức chân chính.

 

Làm sáng tỏ sự khác nhau giữa công đức và phước đức không phải để bảo chúng ta từ bỏ việc tích lũy phước đức, mà là để hiểu rõ rằng phước đức chỉ là phương tiện chứ không phải cứu cánh.

Trong lúc tích lũy phước đức, tuyệt đối đừng quên thỉnh thoảng dừng lại, quay vào nội tâm để tự vấn xem dụng tâm khi ta làm việc này rốt cuộc là vì người khác hay vì chính mình. Vấn đề này đã nghĩ thông suốt rồi, thì mối quan hệ giữa công đức và phước đức sẽ trở nên vô cùng rõ ràng.